Ik lees legaal dit zijn 7 redenen waarom

Op Frankwatching.nl verscheen op 27 februari 2014 onderstaand artikel. De auteur Dennis Mulkens trok het artikel echter terug nadat een redacteur de twee personen die er kritiek op hadden geuit, Bert Vegelien en Raymond Snijders, in een reactie op het artikel zonder verdere argumenten gelijk gaf en de plaatsing een beoordelingsfout noemde.

Met de boekenweek in aantocht (die start op 8 maart) heeft Roos Geerse van The Social Bookcompany op eigen initiatief de campagne ‘Ik lees legaal’ aangekondigd. Ze wil, vrij vertaald, voorkomen dat er in ons land een sfeer ontstaat waarbij mensen zichzelf een sukkel gaan vinden als ze betalen om te lezen. Want dat risico bestaat.

Geerse ontmoet bij haar actie de nodige sympathie, maar veel tegenstanders honen haar weg. Het zijn tot nu toe tamelijk zwart-witte reacties in een discussie die meer grijze tinten verdient. Op deze plek deel ik graag 7 argumenten die pleiten voor de campagne: laten we met z’n allen legaal lezen.

Hoe is het gesteld met illegaal lezen?

Eerst een paar feiten. Hoe is het gesteld met niet-legaal lezen? De boekenbranche heeft het al jaren zwaar. Het papieren boek verliest terrein, de opkomst van het ebook verloopt trager dan verwacht. Marktonderzoeker GfK bracht recent naar buiten dat voor slechts tien procent van de ebooks die op de Nederlandse e-readers worden gelezen, is betaald.

Over de boekenpiraterij leven overigens misverstanden. Volgens de Nederlandse wet is downloaden van zelfs illegaal materiaal niet strafbaar, maar het uploaden zonder toestemming van de rechthebbende mag niet. Media-advocaat Hans Boesie legt dat in een juridische alinea mooi uit. Het werkt een beetje als in de koffieshop, waar je wiet mag kopen, je als verkoper een beperkte voorraad mag houden, terwijl de overheid pogingen doet de leveranciers aan te pakken.

De critici die beweren dat Geerse met haar campagne aan een achterhoedegevecht bezig is, onvoldoende oog heeft voor de markt, veel te moraliserend bezig is, gaan voorbij aan onderstaande inzichten.

Mensen zijn beïnvloedbaar

Van een groep mensen is altijd een deel beïnvloedbaar. Per onderwerp is dat percentage verschillend, maar er zijn altijd zwevende types. Een campagne als ‘Ik lees legaal’ is effectief richting deze personen. Door ze te wijzen op voor- en nadelen komen ze makkelijker tot oordeelsvorming en kunnen ze hun gedrag aanpassen. Ik heb geen idee hoe groot de groep beïnvloedbaren in deze kwestie is, maar het lijkt de moeite waard.

Van bezit naar gebruik

Als gevolg van de digitale revolutie is er al enige tijd een tendens om van bezit naar gebruik te gaan. Velen hoeven niet meer alles in eigendom te hebben, vinden het prima als ze al dan niet tijdelijk iets kunnen gebruiken. Zo is het ook met boeken. Mensen lezen het eenmaal gekochte papieren boek zelden een tweede keer en vinden het prima als ze tegenwoordig vanaf een scherm, al dan niet online, kunnen lezen.

Wanneer de groep die boeken wil bezitten getalsmatig uitdunt en de gebruikers toenemen, is het zaak om waakzaam te zijn in dit proces. Wie gewend is papieren boeken te lezen, heeft in de regel niet de neiging te gaan stelen. In het geval van ebooks of digitaal materiaal zijn de verleidingen anders. Het is een interessante groep, die – zie boven – beïnvloedbaar is.

Mensen zijn zich er soms totaal niet bewust

Soms zijn mensen het zich niet of nauwelijks bewust dat ze op het illegale pad zijn. Ik geef twee praktijkvoorbeelden uit mijn omgeving. Sinds uit de kamer van mijn jongste zoon mij aansprekende klanken komen, heb ik hem gevraagd waar hij deze fantastische muziek vandaan haalt. Mijn zoon wees op op Soundcloud.com, ik vroeg spontaan een account aan en pas bij het schrijven van dit stuk heb ik me afgevraagd of dit eigenlijk wel legaal is. Dit bleek het geval.

Omdat iBooks van Apple kuren vertoonde was van een recent door mij geschreven sportboek niet alleen de eerste vijftien pagina’s als voorbeeld leesbaar, maar was het hele boek zichtbaar. Twee lezers reageerden per mail. De eerste waarschuwde en meldde dat hij het boek alsnog had gekocht. De tweede wees er na lezing op dat er anders nog meer inkomstenderving zou ontstaan. Er is qua moraliteit een verschil tussen beide personen, die ik overigens alle twee hartelijk heb bedankt, want ongetwijfeld waren zij niet de enigen die dit hebben opgemerkt.

Past bij Spotify voor boeken

Twee grote uitgevers kondigden onlangs aan dit jaar met een Spotify voor boeken te komen. De mededeling is bewust nu al gedaan om te wijzen op het feit dat na de muziek- en filmliefhebber ook de boekenfan een all-you-can-eat-concept tegemoet kan zien. Het initiatief van ‘Ik lees legaal’ past qua timing uitstekend bij deze bekendmaking om het publiek alvast in de stemming te brengen voor een betaald model.

Brein kan steun gebruiken

Sinds 1988 is de stichting Brein bezig om onder meer de auteursrechten te beschermen. De Stichting heeft ontelbare euro’s verstookt in juridische procedures, die niet altijd doordringen tot de massa. Brein kan wel wat steun gebruiken. Individuele initiatieven vanuit de branche, vaak gedaan vanuit betrokkenheid en passie, zijn daarom toe te juichen. Ver verwijderd van het vaak onzichtbare advocatenspel in de rechtszaal is het de moeite waard de discussie online te voeren. Ze verspreidt zich stap voor stap.

Voorbeelden van succesvolle campagnes

Er zijn tal van voorbeelden van succesvolle campagnes, waarbij het gedrag van het publiek is veranderd. Er was ooit een tijd dat het eerder tot aanbeveling strekte als je na een stevig bezoek aan de kroeg ook nog even in de auto stapte. Die periode ligt ver achter ons, je bent nu gewoon de Bob of neemt een taxi. Rokers ondervinden eveneens steeds nadrukkelijker hoe hun omgeving tegen ze aankijkt. Het is al lang niet meer stoer. En zo zijn er tal van campagnes aan te wijzen. Niets doen helpt meestal zeker niet.

Auteurs in leven houden

Anders dan in de muziekindustrie zijn er voor auteurs eigenlijk geen andere verdienmodellen. Je besteelt ze dus echt, als je niet wilt betalen voor een boek met een prijskaartje eraan. Musici treden zelfs in voetbalstadions op, maar zulke volle zalen trekken schrijvers niet. Als auteurs hun inkomsten blijvend zien slinken zullen ze in aantal gaan afnemen. Dit betekent een verschraling van het kwalitatieve aanbod van titels, dat de laatste jaren kwantitatief overweldigend is. Maar dat laatste komt omdat steeds meer mensen zelf publiceren, bij voorbeeld als hun partner of de gezondheid ze even in de steek heeft gelaten. Uitgevers spreken in dat verband van poezenboeken.

In de boekenbranche vullen tegenwoordig weinigen hun zakken. Uitgezonderd een paar succesvolle auteurs en een enkele slimme uitgever zijn er in het metier geen grootverdieners. Boekhandels hebben de grootste moeite het hoofd boven water te houden, uitgeverijen sluiten de deuren, drukkerijen concurreren met het buitenland. Het veel gebruikte argument dat ebooks te duur zijn, wordt in deze afbeelding feitelijk onderuit gehaald. Veel mensen roepen maar wat om hun eigen gedrag een beetje te verantwoorden.

Dennis Mulkens (1958) is mede-eigenaar van Het Journalistieke Boek.